Adalet Arayışı ve Psikoloji: Haksızlık Deneyiminin Bireysel ve Toplumsal Yansımaları

Fotoğraf: Yusuf Çelik / Pexels

Giriş

İnsan zihni yalnızca güvenlik, aidiyet ya da yakınlık ihtiyacıyla şekillenmez; aynı zamanda adalet duygusuyla da örgütlenir. Bir olayın “haksız” olarak deneyimlenmesi, çoğu zaman yalnızca öfke yaratmaz. İnsanların dünyaya, diğer insanlara ve geleceğe dair temel varsayımlarını da etkileyebilir.

Psikoloji alanında son yıllarda daha fazla araştırılan "algılanan haksızlık" (perceived injustice) kavramı, bir kişinin deneyimini hem zorlayıcı hem de adaletsiz olarak hissettiği durumları tanımlar. Bu durum; travma sonrası stres belirtileri, depresyon, kronik öfke, çaresizlik ve toplumsal güvensizlik ile ilişkili bulunmuştur (Lynch et al., 2021).

Bir insanın yaşadığı deneyim bazen yalnızca olayın kendisinden ibaret değildir.

• Duyulmamak,

• korunmamak,

• ciddiye alınmamak,

• yalnız bırakılmak,

• yaşananların inkar edilmesi ya da sıradanlaştırılması

gibi deneyimler de başlı başına psikolojik etkiler yaratabilir.

Bu nedenle adalet meselesi yalnızca hukuk sistemlerinin değil, ruh sağlığının da önemli meselelerinden biridir.

Adalet Duygusu ve Psikolojik Güvenlik

İnsan zihni dünyayı anlamlandırırken belirli varsayımlar geliştirir:

• dünyanın belirli ölçüde güvenli olduğu,

• çabaların bir karşılığı bulunduğu,

• insanların genel olarak öngörülebilir davrandığı,

• zarar veren davranışların sınırlandırıldığı.

Bu çerçeve bazen psikoloji literatüründe “adil dünya inancı” (just world belief) olarak tanımlanır. Ancak kişi ağır bir haksızlık deneyimi yaşadığında bu psikolojik yapı sarsılabilir.

Örneğin:

• iş yerinde sistematik biçimde psikolojik şiddete/mobbinge maruz kalan biri,

• şiddete maruz kaldıktan sonra suçlanan biri,

• hak aradığı için yalnızlaştırılan biri yalnızca yaşadığı olay nedeniyle değil, olayın yarattığı adaletsizlik hissi nedeniyle de zorlanabilir.

Travma alanındaki çalışmalar, kişinin yaşadığı olay sonrasında nasıl karşılandığının, iyileşme sürecini doğrudan etkilediğini göstermektedir. Özellikle inkar, küçümsenme ve cezasızlık hissi travmatik etkinin derinleşmesine yol açabilmektedir (Kizilhan & Noll-Hussong, 2020).

Haksızlık Deneyiminin Ruhsal Etkileri

Sürekli Alarm Hali

Haksızlık deneyimleri zihni uzun süre meşgul etme eğilimindedir. İnsan zihni özellikle “tamamlanmamış” ya da “cevapsız kalmış” deneyimlere tekrar tekrar dönmeye yatkındır.

Bu nedenle kişiler bazen yıllar sonra bile aynı düşünceler etrafında dönebilir:

• “Bu neden oldu?”

• “Neden kimse müdahale etmedi?”

• “Nasıl bu kadar kolay unutuldu?”

Araştırmalar, algılanan haksızlığın özellikle öfke, ruminasyon ve depresif belirtilerle ilişkili olduğunu göstermektedir (Lynch et al., 2021).

Burada mesele yalnızca olayın kendisi değildir; kişinin zihninde sürekli aktif kalan “çözülmemişlik” hissidir.

Travma Sonrası Belirtiler

Travmatik deneyimlerin etkisini artıran şeylerden biri de kişinin kendisini güvende hissedememesi ve koruyucu sistemlere olan güvenini kaybetmesidir.

Özellikle:

• kurumsal ihmaller,

• ayrımcılık deneyimleri,

• cezasızlık hissi,

• şiddetin sıradanlaştırılması,

• insanların yaşadıkları nedeniyle suçlanması gibi deneyimler travma sonrası belirtilerin ağırlaşmasına neden olabilir.

Bu nedenle bazı insanlar için asıl yaralayıcı deneyim yalnızca olayın kendisi değil, olay sonrasında karşılaştıkları toplumsal atmosferdir.

Örneğin bir afet sonrasında günlerce yardım beklemek, güvenliğe erişememek ya da yaşanan kayıpların hızla unutulduğunu hissetmek; bireylerde yalnızca yas değil, terk edilmişlik ve öfke duygularını da yoğunlaştırabilir. Benzer biçimde kamusal alanda yaşanan şiddet olaylarının sürekli görünür hale gelmesi ama buna rağmen değişim hissinin oluşmaması, bireylerde kronik çaresizlik yaratabilir. Bu tür deneyimlerin travmatik etkisi yalnızca bireysel değil, kolektif düzeyde de hissedilir.

Toplumsal Güvensizlik ve Psikolojik İklim

Toplumların psikolojik iklimi insanların birbirine ve kurumlara duyduğu güvenle ilişlikidir.

Sürekli belirsizlik hissinin olduğu, insanların yarın neyle karşılaşacağını öngöremediği, hak arama süreçlerine güvenin azaldığı toplumsal atmosferlerde kronik stres düzeyi artabilir. Bu durum yalnızca bireysel ruh sağlığını değil, ilişkileri ve toplumsal bağları da etkiler.

İnsanlar böyle dönemlerde daha fazla:

• geri çekilebilir,

• kendini korumaya odaklanabilir,

• başkalarına karşı daha kuşkucu hale gelebilir,

• yoğun bir tükenmişlik hissi yaşayabilir.

Özellikle uzun süreli ekonomik baskılar, gelecek belirsizliği, toplumsal kutuplaşma ve sürekli kriz hissi bireylerin psikolojik dayanıklılığını zorlayabilir.

Öte yandan araştırmalar, kolektif dayanışma deneyimlerinin ve ortak hareket etme hissinin psikolojik açıdan koruyucu etkiler yaratabildiğini de göstermektedir. İnsanların yalnız olmadıklarını hissettikleri, seslerinin duyulduğunu deneyimledikleri ve birlikte hareket edebildikleri toplumsal alanlar; çaresizlik hissini azaltabilir, öz-etkililik duygusunu güçlendirebilir ve psikolojik dayanıklılığı destekleyebilir (Drury & Reicher, 2009).

Bu nedenle bazı araştırmacılar, sürekli kriz atmosferlerinin yalnızca politik değil, aynı zamanda psikolojik sonuçları olduğunu; buna karşılık kolektif dayanışma pratiklerinin de ruh sağlığı açısından önemli bir koruyucu işlev taşıyabildiğini vurgulamaktadır (Williams et al., 2023).

Dijital Çağda Adalet Arayışı ve Tanıklık

Sosyal medya çağında insanlar artık yalnızca kendi yaşadıkları haksızlıklara değil, başkalarının deneyimlerine de sürekli tanıklık ediyor.

Bir yandan bu görünürlük önemli bir işlev taşıyor:

• insanların yalnız olmadığını hissettirebiliyor,

• daha önce konuşulamayan deneyimleri görünür hale getirebiliyor,

• dayanışma alanları yaratabiliyor.

Öte yandan sürekli travmatik içeriğe maruz kalmak, özellikle yoğun empatik duyarlılığı olan kişilerde ikincil travmatizasyon yaratabiliyor.

Bazen insanlar yalnızca kendi yaşadıklarından değil, sürekli tanık oldukları adaletsizliklerden dolayı da tükenmiş hissedebiliyorlar. Özellikle “hiçbir şey değişmiyor” hissi kronikleştiğinde, bu durum psikolojik geri çekilme ve umutsuzluk yaratabiliyor.

Adalet Arayışı, Aktivizm ve Psikolojik Dayanıklılık

Adalet arayışı insan psikolojisi için temel bir ihtiyaçtır. Haksızlığa uğrayan insanların öfke duyması, hak araması ya da dayanışma alanları kurmaya çalışması patolojik değil; çoğu zaman anlaşılır ve sağlıklı bir tepkidir.

Araştırmalar, kolektif eylem ve toplumsal dayanışma deneyimlerinin bazı bireylerde çaresizlik hissini azalttığını, öz-etkililik duygusunu güçlendirdiğini göstermektedir (Drury & Reicher, 2009). Özellikle insanların yalnız olmadıklarını hissettikleri toplumsal alanlar, travmatik deneyimlerin yarattığı izolasyonu azaltabilir.

Öte yandan kişinin yaşadığı haksızlığın hayatındaki tek ilişki kurma biçimine dönüşmesi, kronik alarm hali ve tükenmişlik yaratabilir. Bu nedenle psikoterapide amaç öfkeyi ya da hak arayışını bastırmak değil; kişinin hem mücadele edebilmesini hem de psikolojik olarak yaşamla bağını sürdürebilmesini destekleyebilmektir.

Bazı durumlarda iyileşme, yalnızca bireysel içgörü veya bireysel değişimle değil, aynı zamanda insanların birlikte hareket edebildiği, seslerini duyurabildiği ve birbirlerine tanıklık edebildiği kolektif alanlarla da bağlantılıdır.

Psikoterapi ve Tanıklık

Travma terapileri konusunda artan sayıda araştırma, insanların terapiye sadece semptomlarını değil, aynı zamanda yaşadıkları olayların etik ve toplumsal anlamlarını da getirdiklerini ortaya koymaktadır.

Özellikle travmatik deneyimler sonrasında şu sorular sık görülür:

• “Neden kimse müdahale etmedi?”

• “Neden bana inanılmadı?”

• “Bunu yaşayan tek kişi ben miyim?”

• “Bu kadar kolay nasıl devam edilebiliyor?”

Bu nedenle psikoterapi çoğu zaman kişinin deneyiminin ilk kez gerçekten duyulduğu ve anlamlandırıldığı bir alan haline gelebiliyor.

Kişinin yaşadığı şeye tanıklık edilmesi, bazı durumlarda doğrudan terapötik bir etki yaratır.

Sonuç

Haksızlık deneyimi bireysel bir mesele olmanın ötesinde; insanın güvenlik, aidiyet ve anlam duygusunu etkileyen, psikolojik, toplumsal, hukuki ve politik boyutları bulunan çok katmanlı bir deneyimdir. İnsanlar çoğu zaman yaşadıkları olayların kendisinden olduğu kadar, görülmemekten, duyulmamaktan, korunmamaktan ve kolayca unutulduklarını hissetmekten de yaralanırlar.

Psikolojik iyileşme ise özellikle adil dünya inancı ve toplumsal adaletle kesişen durumlarda, bireysel müdahalelerin ötesine geçen bir onarım sürecine ihtiyaç duyabilir. Bu süreç; kişinin yaşadığı deneyime tanıklık edilmesi, yeniden güven duygusu kurabilmesi, dayanışma ilişkileri geliştirebilmesi ve toplumsal olarak görünür hissedebilmesiyle yakından bağlantılıdır.

Kaynakça

• Drury, J., & Reicher, S. (2009). Collective psychological empowerment as a model of social change: Researching crowds and power. Journal of Social Issues, 65(4), 707–725.

• Kizilhan, J. I., & Noll-Hussong, M. (2020). The significance of justice in the psychotherapeutic treatment of traumatized people after war and crises. Frontiers in Psychiatry, 11, 540.

• Lynch, J., et al. (2021). A systematic review and meta-analysis of the association between perceived injustice and depressive symptomatology. Clinical Psychology Review.

• Williams, M. T., et al. (2023). Understanding the psychological impact of oppression using an intersectionality framework. Harvard Review of Psychiatry.